سوره امید | نگاهی به فعالیت‌های هنری و اجتماعی محله باهنر در گفت‌وگو با محمد تقی رهایی

محله باهنر یک برنامه فرهنگی و اجتماعی است که با هدف ارتقای مشارکت مردم، تقویت هویت محلی و کاهش آسیب‌های اجتماعی در محلات مختلف کشور اجرا می‌شود. این برنامه با بهره‌گیری از هنر، تولید آثار فرهنگی بومی و فعالیت‌های اجتماعی، بستری فراهم می‌کند تا ساکنان محلات هدف بتوانند در فضایی حمایتی و توانمند، مشارکت اجتماعی خود را افزایش دهند.

به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی، محله باهنر یک برنامه فرهنگی و اجتماعی است که با هدف ارتقای مشارکت مردم، تقویت هویت محلی و کاهش آسیب‌های اجتماعی در محلات مختلف کشور اجرا می‌شود. این برنامه با بهره‌گیری از هنر، تولید آثار فرهنگی بومی و فعالیت‌های اجتماعی، بستری فراهم می‌کند تا ساکنان محلات هدف بتوانند در فضایی حمایتی و توانمند، مشارکت اجتماعی خود را افزایش دهند.

یکی از ارکان مهم اجرای این برنامه، مرکز رشد خانواده امید است که با برگزاری کارگاه‌ها، دوره‌های آموزشی و برنامه‌های مشاوره‌ای، شبکه‌ای حمایتی ایجاد کرده تا خانواده‌ها و کودکان در محیط محله‌ای امن و توانمند فعالیت داشته باشند. هنر به‌عنوان ابزار اصلی، نقش مهمی در بازآفرینی فرهنگی و اجتماعی ایفا می‌کند و سرودها و نماهنگ‌های تولیدشده بر اساس تفاهم‌نامه حوزه هنری انقلاب اسلامی و سازمان اجتماعی وزارت کشور، پیام‌های هویتی و فرهنگی برنامه را به شکل جذاب به مخاطبان منتقل می‌کنند.

روند اجرای برنامه «محله باهنر» طی سال‌های اخیر رشد چشمگیری داشته است؛ به‌گونه‌ای که تعداد محلات تحت پوشش از ۲۵ محله در ۸ استان در سال ۱۴۰۰ به ۱۱۰ محله در ۲۴ استان در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته و بیش از ۷۰ درصد جمعیت این محلات از خدمات فرهنگی و هنری بهره‌مند شده‌اند. این آمار نشان می‌دهد که برنامه، نه تنها در تولید آثار فرهنگی موفق بوده، بلکه به‌عنوان یک مدل موثر ارتقای کیفیت زندگی اجتماعی و مشارکت شهروندان شناخته می‌شود.

فعالیت‌های مرکز رشد خانواده امید تنها محدود به آموزش و مشاوره نیست؛ این مرکز نقش مهمی در توسعه تعاملات اجتماعی و فرهنگی محله ایفا می‌کند. برنامه‌های فرهنگی، ورزشی، جشنواره‌ها و همایش‌های محله‌ای فرصتی فراهم می‌کنند تا اعضای محله با هم تعامل کنند، مهارت‌های اجتماعی کودکان و نوجوانان تقویت شود و حس تعلق به محله افزایش یابد.

محمد تقی رهایی ، راهبر طرح محله باهنر، در مورد برنامه ها و تاثیرات این طرح در محلات مختلف کشور توضیح می دهد.

* طرح محله باهنر چيست؟
محله باهنر، یک حرکت فرهنگی و هنری نوین است که قصد دارد قلب محلات کشور را با هنر و خلاقیت به تپش درآورد. در محله باهنر به دنبال این هستیم که گروه‌های هنری در رشته‌های مختلف را شناسایی و تقویت کنیم. هدف ما این است که با ارائه منتورینگ، مشاوره، آموزش و حتی تأمین نیازهای اولیه، این گروه‌ها را به رشد و بلوغ برسانیم. حضرت امام خمینی (ره) در پیام 30 شهریور 1367 به هنرمندان فرمودند که هنر باید صدای مظلومین و محرومین باشد. اگر به گذشته نگاه کنیم، هنرمندان انقلابی بزرگی مثل فرج‌الله سلحشور از دل مساجد و محلات برخاستند. محله باهنر می‌خواهد این جریان را دوباره احیا کند. این طرح با حمایت نهادهایی مانند وزارت کشور، ستاد اجرایی فرمان امام و بنیاد مستضعفان اجرا می‌شود. اهمیت این همکاری‌ها در محلات آسیب‌پذیر، هنر می‌تواند تصویری جدید از امید و هویت بسازد.
یکی از ویژگی‌های مهم محله باهنر این است که فرایند رشد و پرورش هنرمندان در همان محله‌ای که فعالیت می‌کنند، اتفاق می‌افتد. ما گروه‌های هنری را در دل همان محلات شناسایی و تقویت می‌کنیم. هدف این است که این گروه‌ها در محیط خودشان رشد کنند و در همان محله نیز برنامه اجرا کنند. این رویکرد به آن‌ها کمک می‌کند ارتباط نزدیک‌تری با مخاطبانشان داشته باشند و محله‌شان را به یک کانون فرهنگی و هنری تبدیل کنند. این فرایند به محلات اعتمادبه‌نفس می‌دهد و هنرمندان محلی را به قهرمانانی برای جامعه خودشان تبدیل می‌کند.
هدف اصلی ما، اصلاح و بازسازی هویت محرومیت و هویت آسیب پذیر بودن با استفاده از ابزار فرهنگ و هنر است. مثلا اگر در محله‌ای که فیلمی اکران می‌شود، تئاتری اجرا می‌شود یا سرودی خوانده می‌شود، باید به اصالت و ویژگی‌های محله، قهرمانان آن و نقاط قوتش توجه شود که دیده نشده اند. هدف ما این است که با استفاده از ابزار هنر، مانند سرود، نمایش و ... مفهوم اصالت را به تصویر بکشیم و سرودی تولید کنیم که در گعده‌های مختلف اجرا شوند یا نماهنگ‌هایی بسازیم که نمایانگر ویژگی‌های آن محله باشد.
طرح محله باهنر هنوز بسیار جوان است و در مرحله رشد و گسترش قرار دارد. اینکه بتوانیم در چند سال آینده آن را به یک الگوی فراگیر تبدیل کنیم، هدف ماست، اما فعلاً تمرکز اصلی‌مان بر توسعه و تقویت ظرفیت‌های موجود است. اکنون در حال گسترش این طرح در استان‌های مختلف هستیم و تلاش می‌کنیم از استعدادها و توانایی‌های موجود بیشترین بهره را ببریم.

* چند محصول سرود تاکنون تولید شده و فرآیند و روند آن چگونه است؟
با توجه به تفاهم نامه ای که با سازمان اجتماعی وزارت کشور داریم تولید ۱۱۰ اثر محلات در حال انجام است که محتوای اولیه توسط گروههای استانی آماده شده و بخش قابل توجهی از آثار در مرحله تولید سرود و نماهنگ قرار دارند. فرآیندی هم که برای تولید آثار در نظر گرفته شده کاملاً نظام‌مند و چندمرحله‌ای است، بعد از هماهنگی های استانی جمع‌آوری و بررسی اطلاعات مرتبط با زیست بوم محله توسط استان انجام و با هماهنگی رابط و گروه سرود معین استان، گروه های محلات هدف شناسایی و فعال می‌شوند، همزمان سفارش شعر و بعد از تائید آن ملودی و بعد از تائید ملودی با تمرینات لازم گروه در استدیو حاضر شده و در مرحله ضبط و تنظیم قرار می‌گیرند. بعد از تائید سرود تنظیم شده توسط ستاد سناریوی نماهنگ توسط کارگردان مکتوب شده و با نمونه کار قبلی تحویل ستاد می شود که با تائید سناریو گروه سرود و تیم تولید به لوکینشهای مرتبط راهی می‌شوند و تولید نماهنگ به مرحله نهایی می رسد.
گروه سرود محله به جهت اثر بخشی بر زیست بوم لازم است در ده موقعیت مختلف اجرا و گزارش نهایی را اسال کند. این مسیر نشان می‌دهد که تولید سرود و نماهنگ، نه تنها یک فعالیت هنری، بلکه یک فرآیند دقیق، سازمان‌یافته و هماهنگ با هدف ارتقای اجتماعی محلات است.
برای راهبری روندی که گفته شد کمیته ارزیابی تولیدات محلات در حوزه هنری کودک و نوجوان با مشارکت مجموعه سینوا از ابتدای شروع تولیدات فعال شده و با استفاده متخصصان بخشهای مورد نیاز به ارزیابی در 6 مرحله و قالب از قبیل؛ شعر، موسیقی، تنظیم سرود، سناریو نماهنگ و کارگردانی نماهنگ، بر این مسیر نظارت کامل دارند. 

* برنامه انتشار و ارائه آثار چگونه است؟
پس از تولید آثار، گروه‌های محلی ملزم به اجرای سرود در برنامه‌ها و موقعیت‌های مختلف محله هستند تا پیام هویتی سرود به خوبی منتقل شود و تغییرات اجتماعی مثبت در زیست‌بوم محلی ایجاد شود. همچنین آثار به‌صورت مداوم در معرض مصرف مخاطبان قرار می‌گیرند و به عنوان اثر هنری ماندگار در محله باقی می‌مانند.
در گذشته، انتشار نماهنگ‌ها توسط حوزه هنری استان‌ها در رسانه‌های محلی و اجتماعی انجام می‌شد. اما امسال با توجه به اهمیت سازمانی پروژه و کیفیت تولیدات، مذاکراتی با صداوسیما و تهیه‌کنندگان تلویزیونی انجام شده تا برنامه تلویزیونی ۲۰ تا ۳۰ قسمتی جهت معرفی محلات هدف و جلب حمایت مسئولان و مردم تولید شود.

*نحوه معرفی این طرح چگونه بود؟
برنامه‌ی تلویزیونی «صدای محله، اوج هنر» با شعار «هر محله، یک سرود؛ هر سرود، یک هویت»، یک برنامه هفتگی 45 تا 55 دقیقه‌ای است که با هدف حمایت از گروه‌های سرود محلی، به‌ویژه در میان نوجوانان، طراحی شده است.  این برنامه قصد دارد سرودها و نماهنگ‌های تولیدی این گروه‌ها را با محوریت هویت محلی، مسائل و قهرمانان محلات نمایش دهد. هدف اصلی این برنامه ایجاد انگیزه برای مشارکت هنری و فرهنگی در محلات، ارتقای کیفیت محتوای بومی، و ایجاد ارتباط بین گروه‌های سرود محلی با مخاطبان گسترده‌تر از طریق تلویزیون و فضای مجازی است. همچنین، این برنامه به بررسی تأثیر سرودها در حل مسائل محله و معرفی چهره‌های موفق محلی می‌پردازد.
آیین افتتاحیه رویداد «محله باهنر» به همت مرکز رشد نوجوان امید و با حضور مربیان و گروه‌های تربیتی هنری کشور چهارشنبه 30 آبان در تالار اندیشه حوزه هنری برگزار شد. در این برنامه، علی جانباز ریاست خانواده فرهنگ و هنر امید، محمدحسین پورثانی معاون پرورشی و فرهنگی وزارت آموزش و پرورش و همچنین وحید عظیمی‌وند مدیر مرکز رشد حوزه هنری کودک و نوجوان به سخنرانی و بیان راهبردهای طرح محله باهنر پرداختند.

*محله باهنر براي آينده چه برنامه‌هايي دارد؟
جشنواره ملی «محله با هنر» با شعارهایی چون «نواهای امید، از قلب محله تا اوج هنر» یا «روایت هنر، هویت و تحول»، رویدادی 3 تا 5 روزه است که قرار است با هدف ارتقای طرح «محله با هنر» به یک برند ملی و بستری برای همگرایی و تبادل تجربه در آینده ای نزدیک برگزار می‌شود. این جشنواره قصد دارد نماهنگ‌های برتر تولیدی گروه‌های سرود محلات را به نمایش بگذارد، تا اعتبار آثار تولیدی حوزه هنری کودک و نوجوان را افزایش دهد.ساختار جشنواره شامل چهار بخش اصلی است: اکران و نمایش عمومی آثار، نشست‌های نقد و بررسی که شامل کارگاه‌های تخصصی در زمینه نقد سرود و نماهنگ، نقش هنر در هویت‌سازی و تحول اجتماعی و چالش‌های تولید سرود در محلات است . همچنین میزگردهایی با حضور مسئولین و تهیه‌کنندگان برگزار می شود. در بخش «صدای محله» و ارائه تجربه‌ها، گروه‌های برتر سرود محلات به صورت مستند و همراه با تصاویر، روند شکل‌گیری ایده و تأثیرگذاری آثارشان بر زیست‌بوم محله را روایت می‌کنند. در نهایت، آیین اختتامیه و تقدیر که بزرگترین بخش جشنواره است، با حضور مسئولین عالی‌رتبه، هنرمندان و اهالی رسانه برگزار می‌شود و به اهدای جوایز به برترین آثار و گروه‌ها در بخش‌های مختلف و همچنین جوایز ویژه «هویت محله» و «تأثیر اجتماعی» اختصاص دارد. 

مهر
مرکز رشد امید

خط اول اصلاح بشه مرکز رشد امید(کودک و نوجوان خانواده امید خذف بشه)

آمار پویش اضافه بشه(14 میلیون بار بازدید محتوا)  /   500 هزار شرکت کننده / 200 هزار مخاطب پویش در کانال های مسابقه

مهر انديشكده اميد
داستان نسل دوم مهاجران افغانستانی در ایران به روايت احمد مدقق
بيرون از حاشيه

چهار دهه پس از آغاز موج‌های مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران، جامعه مهاجران افغانستانی دیگر تنها یک جامعه در حاشیه نیست؛ آن‌ها اکنون نسلی تازه پدید آورده‌اند که هویتی میان‌فرهنگی و پویا دارد. نسل دوم و سوم این مهاجران، که در بستر جامعه ایرانی رشد کرده‌اند، نه کاملاً افغانی‌اند و نه صرفاً ایرانی؛ بلکه ترکیبی از هر دو فرهنگ را در زندگی، زبان، و نگاه خود بازآفرینی کرده‌اند.
در همین مسیر، نشریه «این ها » با همکاری و همت خانواده امید کوشیده است تا از خلال روایت‌های واقعی، ادبیات و هنر، به بازنمایی چهره‌ای تازه از این نسل بپردازد. مجموعه رسانه‌ای خانواده امید، که همواره بر ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی اقوام و مهاجران تأکید دارد، با پشتیبانی محتوایی و آموزشی از نشریه باغ، بستر گفت‌وگو و دیده‌شدن این صداهای نو را فراهم کرده است.
«از نشریه باغ تا این‌ها»، تنها یک روایت رسانه‌ای نیست، بلکه گامی است برای شناخت و معرفی نسلی که میان دو سرزمین ایستاده اما از دل همین میانه، جهانی تازه از معنا، هویت و همزیستی ساخته است. این تلاش مشترک، تلاشی فرهنگی برای ایجاد پیوند، درک متقابل و ساختن آینده‌ای مشترک میان دو ملت است. احمد مدقق، نویسنده و فعال حوزه ادبیات کودک و نوجوان، در گفت‌وگو با ما،  از تجربه‌های خود در دهه ۹۰ با مرحوم محمدسرور رجایی و مسیر شکل‌گیری نشریه «این‌ها» می‌گوید. 

*چگونه ایده انتشار نشریه «این‌ها» شکل گرفت؟
در دهه ۹۰ با همکاری مرحوم محمدسرور رجایی، نشریه‌ای به نام باغ برای کودکان و نوجوانان افغانستانی منتشر می‌کردیم. این نشریه در ایران، افغانستان و حتی برخی کشورهای اروپایی توزیع می‌شد. در همان دوران متوجه شدیم بسیاری از نوجوانانی که در ایران متولد شده بودند، نمی‌توانستند با بخش‌هایی از این مجله ارتباط برقرار کنند. از طرف دیگر، مرحوم رجایی دغدغه داشت هویت فرهنگی افغانستان در نشریه پررنگ شود. او مطالب ارسالی بچه‌ها را بازنویسی می‌کرد و واژه‌های خیلی ایرانی را با معادل افغانستانی جایگزین می‌کرد. اما همین کار باعث می‌شد بعضی نوجوانان متولد ایران، خود متن نهایی را نتوانند بخوانند. همین موضوع برای من روشن کرد که نسلی تازه به وجود آمده که نه صددرصد افغانی است و نه صددرصد ایرانی و نیازمند ادبیات و محتوای فرهنگی ویژه خود است. اینجا بود که نخستین جرقه‌های نشریه این‌ها زده شد.
* ویژگی‌های نسل دوم و سوم مهاجران افغانستانی در ایران چیست و چرا نیاز به تولید ادبیات خاص دارند؟
اولین موج های مهاجرت افغانستانی ها به ایران از اوایل دهه 60 و تقریبا پس از پیروزی انقلاب اسلامی  آغاز شد .بعد از گذشت چهار دهه از آن زمان، با نسل دوم و سوم مهاجران روبرو هستیم که  نه صرفاً مهاجر هستند و نه کاملاً با جامعه میزبان یکی شده‌اند. آنها در میانه دو فرهنگ ایستاده‌اند.اما چتر بزرگی به نام فلات فرهنگی ایران بالای سرش بازشده است  در واقع همانقدر که از فرهنگ ایران تغذیه می کند به همان اندازه از فرهنگ کشور خود نیز تبعیت می کند . این نسل حضور پررنگی در مدارس و مراکز آموزشی دارد، در جشنواره‌های فرهنگی و ورزشی موفق است و استعدادهای زیادی دارد، اما رسانه‌ها کمتر به موفقیت‌های آنها توجه می‌کنند. به عنوان مثال، در جشنواره رشد آموزش و پرورش، بسیاری از برگزیدگان نوجوان افغانستانی هستند، اما وقتی جستجوی اینترنتی می‌کنید، بیشتر اخبار مربوط به بزهکاری یا مشکلات اجتماعی این نسل است. این باعث شد نیاز به ادبیات و محتوای فرهنگی ویژه این نسل پررنگ شود.
* آیا این مسئله فقط مربوط به ایران است یا نمونه‌های جهانی هم وجود دارد؟
در ابتدا فکر می‌کردم مسئله فقط در ایران وجود دارد، اما بعد فهمیدم این یک چالش جهانی است. کشورهای اروپایی، آمریکا، کانادا و حتی شرق آسیا با همین چالش مواجه‌اند و برای نسل دوم مهاجران ادبیات و هنر تولید می‌کنند. به عنوان مثال، رمان خانه خودمان درباره نسل دوم ژاپنی‌ها در آمریکا نوشته شده و در ایران هم ترجمه شده است. یا رمان پاچینکو که دغدغه‌های نسل دوم کره‌جنوبی  در ژاپن را روایت می‌کند و سریالی موفق هم از آن ساخته شده است. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که تولید محتوای فرهنگی برای نسل دوم مهاجران یک ضرورت جهانی است، نه محدود به ایران.
* چه رویکردی در نشریه «این‌ها» دنبال می‌کنید؟
مهم‌ترین رویکرد ما بازنمایی واقعی و روشن این نسل در ایران است. نشریه «این‌ها» دوماهنامه فرهنگی و ادبی است، در قطع رحلی و ۵۲ صفحه تمام رنگی منتشر می‌شود. مطالب متنوع است و با توجه به اقتضائات فرهنگی نسل دومی تنظیم شده. در ذیل مجله میزگردهایی با حضور نوجوانان برگزار می‌شود، گفتگوهای آزاد، معرفی فیلم، پویانمایی و کتاب، جلسات فیلم‌بینی و بحث آزاد انجام می‌شود. هدف ما این است که تصویری واقعی از این نسل ارائه دهیم، نه تنها بخشی از واقعیت که رسانه‌ها منتشر می‌کنند.
می‌توانید نمونه‌ای از موفقیت‌های این نسل ارائه دهید؟
نمونه‌های زیادی وجود دارد. برای مثال، محمد طاها اسحاقی، نوجوان ۱۴ ساله نسل سوم، قهرمان ووشو در آسیا شدند .اما در رسانه‌ها همیشه با عنوان «نوجوان افغانستانی» معرفی می‌شود و افتخاراتش به نام دیگران ثبت می‌شود. بعد از جنگ 12 روزه و حمله رژیم صهیونیستی به ذهنمان رسید که با  علیرضا اکبری، بازیگر نسل دوم مهاجران که در فیلم سینمایی منطقه پرواز ممنوع بازی کرده بود، گفتگو کنیم  به سختی پیداش کردیم اما همان موقع متوجه شدیم که بعد از سال‌ها فعالیت و تلاش، دیپورت شده است  اینها سرمایه‌های ارزشمند فرهنگی ایران هستند که سر سفره فرهنگ ایران رشد کرده‌اند، اما هنوز با محدودیت‌ها و ناملایمتی‌های اداری مواجه‌اند.
چه چشم‌اندازی برای نشریه و فعالیت‌های خود دارید؟
هدف ما فقط انتشار نشریه نیست. هدف اصلی ساختن پل فرهنگی میان نسل میان‌فرهنگی و جامعه میزبان است. این نسل نیاز دارد هویت خود را بشناسد و مسیر رشد فرهنگی و اجتماعی سالمی داشته باشد. اگر محتوای مناسب تولید نکنیم، خودشان به دنبال پاسخ خواهند رفت و ممکن است مسیر اشتباه را طی کنند. ما تلاش می‌کنیم با ادبیات و هنر، هم هویت این نسل را تقویت کنیم و هم ارتباط سازنده‌ای با جامعه ایرانی برقرار شود.
چگونه بازنمایی رسانه‌ای این نسل را ارزیابی می‌کنید؟
متأسفانه بازنمایی رسانه‌ها از نسل دوم و سوم مهاجران افغانستانی در ایران بسیار محدود است و عمدتاً منفی است؛ تمرکز بر بزهکاری‌ها، مشکلات اجتماعی یا برخوردهای ناعادلانه است. حضور موفق نوجوانان در مراکز آموزشی، ورزشی و فرهنگی دیده نمی‌شود. این باعث می‌شود تصویری غیرواقعی از این نسل ارائه شود، در حالی که آنها افتخارآفرین و فعال هستند و حضور پررنگی در جامعه دارند.
چه پیام یا توصیه‌ای برای جامعه و رسانه‌ها دارید؟
تولید ادبیات، هنر و رسانه ویژه این نسل تنها دغدغه مهاجران نیست، بلکه مسئله‌ای ملی است. این نسل می‌تواند پلی میان دو فرهنگ باشد و با تقویت هویت فرهنگی خود، ارتباط سازنده‌تری با جامعه میزبان برقرار کند. رسانه‌ها باید به موفقیت‌ها، استعدادها و حضور فعال این نسل توجه کنند و تصویری واقعی ارائه دهند. تنها با شناخت درست و بازنمایی جامع می‌توانیم این سرمایه‌های فرهنگی را حفظ و رشد دهیم.