بنیاد هدایت | روایت دو مسجد از تلاش برای حل مشکلات و نیازهای اهالی محله؛

مسجد برای بعضی‌ها هنوز جایی است که فقط وقت نماز یا برگزاری مراسم به آن سر می‌زنند؛ اما در بیشتر محله‌ها، مسجد به خانه دوم و محلی برای فعالیت های فرهنگی و اجتماعی ، همچنین برای جوانان به محل یادگیری مهارت های جدید و برای برخی خانواده های نیازمند محل تامین کمک های مالی و دارویی و برای افراددیگری نیز به مکان تبادل نظر در موضوعات دینی و سیاسی تبدیل شده است.

به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی، این همان ظرفیتی است که مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، نیز در جریان بازدید از طرح حکمرانی محله‌محور و مسجدمحور بر آن تأکید کرد. او ۱۷ آبان‌ماه در بازدید از مسجد امام زین‌العابدین(ع) در محله خلیج فارس شمالی تهران، با اشاره به وجود ۸۰ هزار مسجد در کشور، این مجموعه‌ها را ظرفیتی ارزشمند برای کمک به حل مشکلات جامعه با مشارکت مردم و همراهی بسیج دانست. پزشکیان تأکید کرد اگر مساجد برای کمک به حل مسائل کشور فعال شوند، بخش زیادی از مشکلات شهرها و محله‌ها قابل پیگیری و رفع خواهد بود.

برای فهمیدن اینکه این ظرفیت چگونه از حرف به عمل می‌رسد، باید به دل محله‌ها رفت؛ جایی که امام جماعت فقط پیش‌نماز نیست و مسجد هم فقط در ساعت نماز و مناسبت‌های مذهبی به روی مردم باز نمی‌شود. در شازند، یکی از شهرستان‌های استان مرکزی، مسجدی با راه‌اندازی یک مرکز خیریه، پای کار مشکلات اقتصادی و درمانی خانواده‌ها آمده است؛ در شهر اندیشه، مسجدی دیگر با ایجاد صندوق قرض‌الحسنه و مجموعه‌ای از فعالیت‌های فرهنگی و ورزشی، راه ارتباط با گروه‌های مختلف مردم را باز کرده است. روایت این دو مسجد، روایت تلاش برای بازگرداندن مسجد به متن زندگی محله است.

در شازند، راه مسجد از دل مشکلات خانواده‌ها می‌گذرد

حجت الاسلام نورمحمد خدادادی، امام جماعت مسجد جامع کلاوه در شهر شازند، حدود ۱۱ سال است که در این مسجد فعالیت می‌کند. او در این سال‌ها تلاش کرده ارتباط مسجد با اهالی محله را به حضور در نماز و مناسبت‌های مذهبی محدود نکند. یکی از مهم‌ترین بخش‌های این فعالیت، راه‌اندازی مرکز خیریه‌ای است که اکنون حدود ۱۰۰ خانواده را تحت پوشش دارد.

این مرکز در حوزه‌های مختلفی از جمله کمک‌های آموزشی، مالی و درمانی به خانواده‌های نیازمند خدمات ارائه می‌کند. خدادادی می‌گوید: در دوران کرونا، حدود ۳۰۰ خانواده درگیر مشکلات اقتصادی بودند؛ در سال‌های بعد، با پیگیری‌های مختلف و استفاده از ظرفیت‌های حمایتی، شمار خانواده‌های تحت پوشش به حدود ۱۰۰ خانواده رسیده است.

در این مسیر، کمک خیرین تنها به پرداخت کمک‌های نقدی محدود نمانده است. بخشی از حمایت‌ها با معرفی افراد به کارخانه‌ها و واحدهای صنعتی، پیگیری فرصت‌های اشتغال و کمک به راه‌اندازی کسب‌وکارهای خانگی دنبال شده است. استفاده از ظرفیت نهادهایی مانند بنیاد علوی و بنیاد برکت و همچنین پیگیری از طریق فرمانداری، از دیگر مسیرهایی بوده که برای حمایت از خانواده‌ها مورد توجه قرار گرفته است.

خدادادی از همراهی خیرین قدیمی و جذب خیرین جوان‌تر به‌عنوان دو پشتوانه این فعالیت‌ها یاد می‌کند. به گفته او، بخشی از ارتباط با خیرین جدید از طریق شبکه‌های اجتماعی و ارتباطات محلی شکل گرفته است؛ ظرفیتی که کمک کرده افراد بیشتری برای مشارکت در امور خیریه و تأمین نیازهای خانواده‌ها پای کار بیایند. تأمین هزینه‌های درمان، کمک‌های اقتصادی و تهیه لوازم‌التحریر دانش‌آموزان از جمله زمینه‌هایی است که خیرین در آن مشارکت دارند.

                                          

اعتماد مردم؛ سرمایه‌ای که امام جماعت باید به دست بیاورد

به گفته خدادادی، پیش از آنکه مسجد بتواند به حل مسائل محله کمک کند، باید در میان اهالی اعتبار و اعتماد پیدا کند. او معتقد است امام جماعت زمانی می‌تواند مردم را همراه کند که ساکنان محله احساس کنند او یکی از خودشان است؛ کسی که فقط در مسجد حضور ندارد، بلکه از مسائل و گرفتاری‌های کوچک و بزرگ خانواده‌ها باخبر است و برای پیگیری آن‌ها وقت می‌گذارد.

از نگاه او، امام جماعت باید میان مردم و مسئولان ارتباط برقرار کند و مسائل اهالی را به مسیر پیگیری برساند. البته این به معنای انجام همه کارها به دست امام جماعت نیست؛ بلکه باید خود مردم در شناسایی مشکلات و اجرای راه‌حل‌ها مشارکت داشته باشند. خدادادی تأکید می‌کند کار مسجد باید با دست مردم پیش برود و اهالی در آن سهم داشته باشند.

این نگاه، نقش امام جماعت را از برگزارکننده برنامه‌های مذهبی فراتر می‌برد و او را به یکی از حلقه‌های ارتباطی میان مردم، خیرین و ظرفیت‌های اجرایی محله تبدیل می‌کند. در چنین مدلی، مسجد زمانی می‌تواند اثرگذار باشد که اهالی آن را جایی برای مراجعه و پیگیری مسائل خود بدانند.

از مرکز خیریه تا موکب؛ مسجدی با چندین میدان خدمت

فعالیت‌های مسجد جامع کلاوه به امور خیریه محدود نمانده است. راه‌اندازی هیئت دانش‌آموزی و برپایی موکب از دیگر اقداماتی است که در این مجموعه دنبال شده است. موکب مسجد از سال ۱۴۰۰ راه‌اندازی شده و در مناسبت‌های مذهبی و ملی فعالیت می‌کند. این مجموعه همچنین در ایام اربعین، به مدت ۱۵ روز در مسیر حرکت زائران به سمت کربلا به ارائه خدمات می‌پردازد.

در کنار این فعالیت‌ها، ارتباط با نسل جوان و جذب نیروهای تازه برای مشارکت در برنامه‌های مسجد نیز اهمیت دارد. تشکیل هیئت دانش‌آموزی و استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای ارتباط با خیرین جوان، نمونه‌هایی از تلاش برای گسترش دایره مخاطبان مسجد است.

تجربه این مسجد در شازند بیش از هر چیز بر پیوند میان فعالیت خیریه، اعتماد محلی و مشارکت مردم تکیه دارد؛ مدلی که از شناسایی خانواده‌های نیازمند آغاز می‌شود و تلاش می‌کند با کمک‌های مالی، درمانی، آموزشی و اشتغال‌زایی، بخشی از مسائل آنان را پیگیری کند.

در اندیشه، مسجد با صندوق قرض‌الحسنه ۱۷۰۰ عضوی شناخته می‌شود

مسجد جامع امام حسین(ع) در شهر اندیشه، یکی دیگر از مساجدی است که تلاش کرده فعالیت‌های خود را به برگزاری نماز و مراسم مذهبی محدود نکند و با راه‌اندازی مجموعه‌ای از خدمات فرهنگی، آموزشی، اقتصادی و ورزشی، ارتباط گسترده‌تری با اهالی محله برقرار کند. حجت الاسلام علی صادقلو، امام جماعت این مسجد، ۱۵ سال است که در این مجموعه فعالیت می‌کند و بیش از ۲۰ سال سابقه تبلیغ و فعالیت دینی دارد.

در این مسجد، فعالیت‌ها در چند حوزه فرهنگی، آموزشی، اقتصادی و ورزشی سامان پیدا کرده است. یکی از بخش‌های مهم آن، صندوق قرض‌الحسنه‌ای با بیش از هزار و ۷۰۰ عضو دائمی است که خدمات مالی و تسهیلاتی ارائه می‌دهد. دو هیئت فعال دختران و پسران نیز در مسجد فعالیت می‌کنند و مجموعه فرهنگی و آموزشی آن، خدمات هنری، آموزشی و فنی‌وحرفه‌ای را به‌صورت مستمر ارائه می‌دهد.

فعالیت‌های قرآنی، از جمله مهد قرآن، بخش دیگری از برنامه‌های مسجد است. همچنین باشگاه فرهنگی و ورزشی این مجموعه در دو نوبت صبح و عصر، در طول سال به زنان و مردان خدمات ارائه می‌کند. مؤسسه خیریه و کتابخانه‌ای با بیش از ۱۹ هزار جلد کتاب و بیشتر از ۷۰۰ عضو نیز از دیگر بخش‌های این مسجد به شمار می‌روند.

صادقلو معتقد است وجود این بخش‌ها باعث شده ارتباط مردم با مسجد تنها به زمان نماز و مراسم محدود نباشد. صندوق قرض‌الحسنه، هیأت‌ها و باشگاه ورزشی هر کدام گروهی از اهالی را به مسجد پیوند داده‌اند. او می‌گوید حدود ۲۰۰ مرد و ۲۰۰ زن از امکانات ورزشی مجموعه استفاده می‌کنند؛ آماری که نشان‌دهنده حضور طیف‌های مختلف مردم در فعالیت‌های روزمره مسجد است.

                                               

مسجد در نقش حلقه ارتباط مردم و مسئولان

گسترش فعالیت‌های مسجد جامع امام حسین(ع) در اندیشه، به معنای پاسخ‌گویی به نیازهای متنوع اهالی در طول سال است. کسی برای استفاده از خدمات ورزشی مراجعه می‌کند، فرد دیگری از کتابخانه استفاده می‌کند، خانواده‌ای برای فعالیت‌های قرآنی فرزندش به مسجد می‌آید و گروهی نیز از خدمات صندوق قرض‌الحسنه بهره می‌برند. همین تنوع، فرصت ارتباط مستمر میان مسجد و گروه‌های مختلف محله را فراهم می‌کند.

صادقلو می‌گوید: چون شهر اندیشه شهری نسبتاً جدید است، مسجد تاکنون با مسائل حاد و گسترده محله‌ای روبه‌رو نبوده است؛ با این حال، برخی مشکلات زیرساختی و خدماتی با پیگیری و هماهنگی با شهرداری و اداره برق دنبال شده است. تجربه‌ای که نشان می‌دهد مسجد با ایجاد ارتباط مؤثر با دستگاه‌های مسئول می‌تواند به حلقه واسط میان مردم و نهادهای خدمات‌رسان تبدیل شود و در پیگیری نیازهای محله نقش داشته باشد.

موانعی که فعالیت اجتماعی مسجد را دشوار می‌کند

امام جماعت مسجد جامع امام حسین(ع) در کنار تشریح فعالیت‌ها، به برخی موانع پیش روی مساجد نیز اشاره می‌کند. به گفته او، مسائل مالیاتی در زمان انجام فعالیت‌های خیریه، نداشتن شناسه ملی و مشکلات حقوقی ناشی از آن، از جمله دشواری‌هایی است که ممکن است فعالیت مجموعه‌های مسجدی را با مشکل روبه‌رو کند.

او همچنین از تعدد نهادها و مجموعه‌هایی می‌گوید که در یک مسجد فعالیت می‌کنند؛ از بخش‌های قرآنی و فرهنگی گرفته تا بسیج و دارالقرآن. اگر میان این مجموعه‌ها هماهنگی کافی وجود نداشته باشد، ممکن است دستورالعمل‌ها و برنامه‌های موازی یا متعارض، کار را دشوار کند و از انسجام فعالیت‌ها بکاهد.

این مسئله نشان می‌دهد فعال شدن ظرفیت اجتماعی مسجد، فقط به انگیزه امام جماعت یا مشارکت مردم وابسته نیست؛ ساختارهای پشتیبان و هماهنگی میان نهادهای مرتبط نیز باید به‌گونه‌ای باشد که فعالیت‌های مردمی را تسهیل کند، نه اینکه برای آن‌ها مانع تازه بسازد.

مسجد محله؛ وقتی مردم روی آن حساب می‌کنند

تجربه دو مسجد در شازند و اندیشه نشان می‌دهد که بازگشت مسجد به متن زندگی محله، الزاماً از طرح‌های بزرگ و برنامه‌های پیچیده آغاز نمی‌شود. گاهی رسیدگی به مشکلات اقتصادی و درمانی چند خانواده، گاهی فراهم کردن امکان آموزش و ورزش و گاهی ایجاد صندوقی برای گره‌گشایی از مشکلات مالی مردم، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری ارتباطی ماندگار میان مسجد و اهالی باشد.

وجه مشترک این دو تجربه، تلاش برای فراتر رفتن از فعالیت‌های مناسبتی و ایجاد پیوندی مستمر با مردم است؛ پیوندی که با شناخت نیازهای محله، جلب اعتماد اهالی و همراه کردن خیرین و دستگاه‌های مسئول شکل می‌گیرد.

البته مسجد به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی همه مسائل محله باشد، اما می‌تواند با شناسایی مشکلات، جمع کردن ظرفیت‌های مردمی و ارتباط با نهادهای مسئول، مسیر پیگیری آن‌ها را هموار کند. همان‌طور که دکتر مسعود پزشکیان نیز در بازدید از طرح حکمرانی محله‌محور و مسجدمحور تأکید کرد، دستگاه‌ها و مراکز فرهنگی، مذهبی و اجتماعی باید با هماهنگی و انسجام بیشتری در کنار یکدیگر قرار بگیرند تا مسائل مردم به‌درستی شناسایی و برای رفع آن‌ها راهکار ارائه شود. بر این اساس، مسجد می‌تواند نقطه آغاز این همکاری و حلقه اتصال مردم با مجموعه‌های مسئول باشد؛ ظرفیتی که تحقق آن، به مشارکت واقعی اهالی و همراهی نهادهای مرتبط وابسته است.

منبع : ایرنا