بنیاد هدایت | حجتالاسلام ماندگاری از ضرورت مشارکت مردم در احیای کارکردهای اجتماعی مساجد میگوید؛
وقتی خانوادهای با مشکل اقتصادی روبهرو میشود، سالمندی روزهایش را در تنهایی میگذراند یا اختلافی در یک خانواده بالا میگیرد، چه نهادی در محله میتواند زودتر از دیگران از این وضعیت باخبر شود و برای کمک پیشقدم شود؟ در گذشته، مسجد یکی از همین تکیهگاهها بود؛ جایی که مردم فقط برای نماز دور هم جمع نمیشدند، بلکه بخشی از نیازهای روزمره و مسائل زندگیشان را نیز در همانجا پیگیری میکردند.
به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی، مسجد در زندگی محلهای گذشته، تنها یک مکان مذهبی نبود؛ مرکزی برای آموزش، رسیدگی به اختلافها، کمک به نیازمندان و ارتباط میان اهالی به شمار میرفت. اما با گذشت زمان، بخشی از این کارکردها به نهادهای تخصصی و دستگاههای دیگر منتقل شد و نقش اجتماعی مسجد در بسیاری از محلهها محدودتر شد. حالا بحث مسجدمحوری و محلهمحوری بار دیگر این پرسش را پیش کشیده است که مسجد چگونه میتواند از یک مکان صرفاً مراسممحور فراتر برود و در متن زندگی مردم قرار بگیرد؟
این موضوع در ادبیات دولت چهاردهم نیز مورد توجه قرار گرفته است. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، در تشریح رویکرد محلهمحوری و مسجدمحوری، بر استفاده از ظرفیتهای مردمی و شبکههای محلی برای شناسایی نیازها و کمک به حل مسائل تأکید کرده است. او در رویداد ملی «جامعه سلامت، مردمیار و مسجدمحور» در بیستم مهرماه ۱۴۰۵، مساجد و پایگاههای مردمی را از ظرفیتهایی دانست که میتوانند در شناسایی افراد نیازمند و رسیدگی به مشکلات آنان نقش داشته باشند. همچنین در نشست بررسی طرح حکمرانی محلهمحور و مسجدمحور، مشارکت مردم، نهادهای اجتماعی و مدیران محلی را از الزامات حل مسائل کشور برشمرد.
اما فعال شدن این ظرفیتها به چه پیشنیازهایی نیاز دارد و مسجد چگونه میتواند دوباره به نهادی اثرگذار در زندگی اجتماعی و خانوادگی مردم تبدیل شود؟ حجتالاسلام محمدمهدی ماندگاری، استاد حوزه و دانشگاه، از ضرورت بازگشت کارکردهای اجتماعی مسجد، نقش امامان محله، مشارکت مردم و موانعی میگوید که بر سر راه تحقق مسجدمحوری قرار دارد.

مسجد فقط نمازخانه نبود؛ از آموزش و قضاوت تا حل مشکلات مردم
ماندگاری با اشاره به اینکه مسجد در گذشته مجموعهای از کارکردهای اجتماعی را بر عهده داشت، میگوید: مسجد در کنار محل عبادت بودن، جایگاه تعلیم و تربیت، قضاوت، خدمترسانی و رسیدگی به مشکلات و نیازهای محله نیز بود. به گفته او، یکی از دلایل کمرنگ شدن این نقشها، انتقال بخشی از وظایف مسجد به نهادهای دیگر است.
او توضیح میدهد که پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی، قضاوت در ساختار قوه قضاییه انجام میشود، خدمات حمایتی در قالب کمیته امداد و خیریهها ارائه میشود و تعلیم و تربیت نیز در مسیر آموزش و پرورش، آموزش عالی و حوزههای علمیه قرار گرفته است. به این ترتیب، بخشی از مسئولیتهایی که پیشتر در مسجد دنبال میشد، به مجموعههای دیگری سپرده شده و فعالیت مسجد بیشتر به عبادت و برنامههای فرهنگی، از جمله اعتکاف، مراسمها و مناسبتهای مذهبی محدود شده است.
با این حال، ماندگاری تأکید میکند که این تغییر ساختارها به معنای کنار گذاشتن کارکردهای اجتماعی مسجد نیست. از نگاه او، حتی با وجود شکلگیری نهادهای مختلف در جمهوری اسلامی، مسجد همچنان باید برای تقویت همه کارکردهایی که در گذشته داشته تلاش کند و جایگاه خود را در زندگی اجتماعی مردم بازیابد.
امام جماعت نباید فقط پیشنماز باشد
اما بازگشت مسجد به متن زندگی محله، به چه چیزی نیاز دارد؟ ماندگاری در پاسخ به این پرسش، پیش از هر چیز بر نقش امام مسجد تأکید میکند و میگوید: برای تبدیل مسجد به نهادی فعال و مسئلهمحور، باید امامی فعال و توانمند در آن حضور داشته باشد؛ امامی که بداند مسجد صرفاً نمازخانه نیست و مسئولیت او نیز به اقامه نماز محدود نمیشود.
او با اشاره به فعالیتهایی که طی چند سال گذشته برای طراحی الگوی «مسجد تراز و مسئلهمحور» انجام شده است، توضیح میدهد که جمعی از فعالان و صاحبنظران حوزوی، از جمله حجتالاسلام عالی، حجتالاسلام شیخ مهدی طائب، حجتالاسلام حسینی اراکی، حجتالاسلام شیخ هادی و...، در این زمینه فعالیت کردهاند.
به گفته ماندگاری، در این مطالعات، با اتکا به آیات، روایات و منابع دینی، نزدیک به ۵۰ کارکرد برای مسجد در نظر گرفته شده است؛ البته برخی از این کارکردها با یکدیگر همپوشانی دارند. همچنین ۴۸ بسته محتوایی مسئلهمحور و دانشبنیان برای تبیین این کارکردها طراحی شده که بخشی از آنها آماده شده و در سایت «پرسمان مسجد» قرار گرفته است.
او تأکید میکند که توانمندسازی امام مسجد، نقطه اصلی این مسیر است؛ اما اصلاح نگاه به مسجد نباید فقط به امامان جماعت محدود بماند. از نظر او، حوزههای علمیه، نهادهای حکومتی و خود مردم نیز باید نگاهشان را به جایگاه مسجد تغییر دهند و آن را نهادی مؤثر در حل مسائل زندگی محله بدانند.
مسجد چگونه به کمک خانوادهها میآید؟
ماندگاری برای توضیح نقش مردم در احیای کارکردهای مسجد، به ضرورت حمایت مالی و مشارکت مستمر اهالی اشاره میکند. او یادآور میشود که پیشگیری از آسیبها، هم بهتر و هم کمهزینهتر از درمان آنهاست و مردم اگر میخواهند خانوادهها و فرزندانشان کمتر در معرض آسیبهایی مانند اعتیاد و فساد قرار بگیرند، باید در تقویت فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی مسجد مشارکت کنند.
او پیشنهاد میکند: مردم بخشی از کمکهای ماهانه خود را به مسجد اختصاص دهند تا این نهاد بتواند در کنار فعالیتهای فرهنگی، مجموعهای از خدمات حمایتی را نیز سامان دهد. به گفته ماندگاری، مسجد میتواند صندوق قرضالحسنه و خیریههایی در حوزه اشتغال، ازدواج، اصلاح ذاتالبین، درمان، تحصیل، مسکن، تأمین اجارهبهای خانوادههای کمتوان، تأمین نیازهای محرومان و سرپرستی ایتام داشته باشد.
این نگاه با یکی از محورهای مورد تأکید رئیسجمهور در طرح محلهمحوری و مسجدمحوری نیز ارتباط دارد. پزشکیان در رویداد ملی «جامعه سلامت، مردمیار و مسجدمحور» با اشاره به ظرفیت مساجد و پایگاههای مردمی برای حمایت از افراد نیازمند، بر ضرورت استفاده از این شبکه برای شناسایی نیازها و کمکرسانی تأکید کرد. او در این باره گفت: «ما در این مملکت از ساختار و ظرفیت مناسبی برخورداریم، مساجد و پایگاههای مردمی از جمله ظرفیتهایی هستند که میتوانیم از طریق آنها افراد نیازمند را شناسایی کنیم، به مشکلاتشان پی ببریم و برای کمک به آنان وارد عمل شویم.»
ماندگاری نیز معتقد است اگر کمکهای مردم به سمت مسجد هدایت شود و این نهاد با مدیریت یک امام توانمند فعالیت کند، امکان رسیدگی به طیف گستردهای از مسائل محله فراهم میشود. از نگاه او، همراهی مردم و مدیریت امام مسجد دو عاملی هستند که میتوانند به بازگشت مسجد به جایگاه اجتماعی گذشتهاش کمک کنند.

بنیاد هدایت؛ از شناسایی مسائل مسجد تا آموزش امامان محله
ماندگاری در ارزیابی اقدامات انجامشده برای تقویت مسجدمحوری، از فعالیت بنیاد هدایت در کنار دیگر نهادهای مرتبط با مسجد یاد میکند. او با اشاره به اینکه بنیاد هدایت زیرمجموعه سازمان تبلیغات اسلامی و در ارتباط با قرارگاه ملی مسجد و دیگر مجموعههای فعال در این حوزه فعالیت میکند، میگوید: این بنیاد با تمرکز بر مسجد و محله و با هدف ارتقای نقش امامان محله، تلاشهای قابل توجهی انجام داده است.
به گفته او، یکی از ویژگیهای این فعالیتها، استخراج نظام مسائل مسجد و شناسایی جزئیات نیازها، مشکلات و موانع پیش روی مساجد و محلهها بوده است. بنیاد هدایت همچنین تا حد توان، دورههای آموزشی، نمایشگاههای فعالیتهای مسجد و محتوای مورد نیاز را در اختیار امامان مسجد قرار داده است.
ماندگاری البته تأکید میکند که این اقدامات هنوز در ابتدای مسیر قرار دارند و برای رسیدن به نتیجه مطلوب، همکاری مجموعههای مختلف ضروری است. او از بنیاد هدایت، گروههای علمی و حوزوی، قرارگاه ملی مسجد، سازمان اوقاف، سازمان تبلیغات اسلامی، حوزههای علمیه و بسیج مستضعفین بهعنوان مجموعههایی نام میبرد که میتوانند در کنار یکدیگر برای احیای جایگاه اجتماعی مسجد، تقویت مشارکت مردم و تحقق محلهمحوری تلاش کنند.
امام محله؛ مسئولیتی بزرگ، حمایتی ناکافی
با وجود این برنامهها و ظرفیتها، تبدیل مسجد به کانونی اثرگذار در زندگی اجتماعی مردم با موانعی روبهروست. ماندگاری یکی از مهمترین این موانع را نوع نگاه حوزههای علمیه به مسجد و جایگاه امام جماعت میداند. او معتقد است هنوز در بخشی از حوزههای علمیه، نگاه به مسجد و امامت جماعت، نگاهی پایینتر از جایگاه واقعی آن است. به گفته ماندگاری، در حالی که علما در گذشته امامان مسجد بودند، امام مسجد و امام محله میتواند به امام شهر، امام استان و حتی امام جامعه تبدیل شود؛ بنابراین لازم است حوزههای علمیه در نگاه خود به مسجد بازنگری کنند.
او یکی دیگر از موانع را این میداند که برخی مبلغان، مسجد را در کنار دیگر فعالیتهای خود، کاری حاشیهای تلقی میکنند؛ در حالی که از نظر او، مسجد باید جایگاهی محوری در فعالیتهای آنان داشته باشد و امام جماعت برای آن وقت کافی بگذارد.
ماندگاری در کنار اصلاح نگاه حوزههای علمیه، تأمین امامان مساجد و هزینههای فعالیت آنان را نیز از موانع مهم میداند. او همچنین بر نقش مردم تأکید میکند و معتقد است: اهالی باید مسجد را بخشی از راهحل مسائل و نیازهای زندگی خود بدانند و در تقویت آن مشارکت کنند.
محلهمحوری بدون مشارکت مردم محقق نمیشود
تأکید بر نقش مردم در حل مسائل محله، یکی از محورهای اصلی طرح حکمرانی محلهمحور و مسجدمحور است. پزشکیان در نشست بیستونهم تیرماه ۱۴۰۵ که به بررسی روند اجرای این طرح اختصاص داشت، مشارکت اجتماعی، بهرهگیری از ظرفیتهای مردمی، خوداتکایی و تقویت نقش مساجد در حکمرانی محلی را از الزامات عبور از ناترازیها و دستیابی به توسعه پایدار برشمرد. او همچنین بر ضرورت مشارکت مردم، نهادهای اجتماعی، مساجد، گروههای مردمی و مدیران محلی در اصلاح ساختارها و رسیدگی به مشکلات تأکید کرد.
این رویکرد، نقش مسجد را از یک مرکز ارائه خدمات به بخشی از شبکه مشارکت محلی گسترش میدهد؛ شبکهای که در آن مردم، علاوه بر دریافت حمایت، در شناسایی مسائل و فراهم کردن راهحلها نیز نقش دارند. با این حال، تحقق چنین الگویی به تقسیم روشن مسئولیتها و هماهنگی میان ظرفیتهای مردمی و دستگاههای مسئول نیاز دارد.
ماندگاری نیز معتقد است احیای جایگاه مسجد بدون همراهی مردم و اصلاح نگاه نهادهای مرتبط امکانپذیر نیست. او تأکید میکند اگر مردم مسجد را بخشی از حل مسائل و نیازهای زندگی خود بدانند، امام مسجد خود را مسئول مسجد و محله ببیند و حوزههای علمیه نیز جایگاه امام مسجد را بهعنوان یکی از ارکان حضور دین در جامعه به رسمیت بشناسند، اتفاقات خوبی رقم خواهد خورد.
منبع: ایرنا
1405/08/25