مرکز هنری و رسانهای نهضت | روحالله رحیمی از ایده و پشتصحنه تولید مجموعه تلویزیونی «ریحانه» میگوید؛
روحالله رحیمی، کارگردان مجموعه تلویزیونی «ریحانه»، با اشاره به ایده شکلگیری این برنامه به صبا گفت: تلاش کردیم بهجای بازخوانی صرف بیانات و سخنرانیهای رهبر شهید درباره زن و خانواده، از مسیر خاطرات و تجربههای شخصی زنانی که با ایشان دیدار داشتهاند، ابعاد کمتر روایتشدهای از این نگاه را به تصویر بکشیم؛ روایتی که شکلگیری آن شش ماه پژوهش و طراحی محتوایی به همراه داشته است.
به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی، گاهی یک دیدار، در چند دقیقه اتفاق میافتد، اما خاطرهاش سالها در ذهن و زندگی آدم باقی میماند؛ یک گفتوگوی کوتاه، توجه به دغدغهای شخصی یا حتی در آغوش گرفتن کودکی ششماهه و گفتن اذان و اقامه در گوش او. بعضی از این لحظهها شاید در قاب تصاویر رسمی و روایتهای عمومی کمتر دیده شده باشند، اما برای کسانی که آنها را از نزدیک تجربه کردهاند، بخشی فراموشنشدنی از زندگیاند.
برنامه تلویزیونی «ریحانه»، محصول مرکز هنری رسانهای نهضت، به کارگردانی روحالله رحیمی و تهیهکنندگی فاطمه شریف یزدی، تلاش کرده است همین لحظهها و خاطرات را از زبان زنانی روایت کند که تجربه دیدار با رهبر شهید را داشتهاند؛ زنانی با موقعیتها و تجربههای متفاوت که هرکدام با دغدغهای از زندگی شخصی، خانوادگی یا اجتماعی خود در این دیدارها حضور یافتهاند. حاصل این روایتها، بازخوانی نگاه رهبر شهید به زن و خانواده از دریچه تجربههای واقعی و خاطرات شخصی بانوان است؛ روایتی که قرار است مخاطب را از شنیدن بیانات و سخنرانیها به فضای انسانی دیدارها نزدیکتر کند.
روحالله رحیمی، کارگردان برنامه «ریحانه»، در گفتوگو با ما از ایده شکلگیری این مجموعه، شش ماه پژوهش و طراحی محتوایی، انتخاب منزل رهبر شهید در مشهد بهعنوان محل تصویربرداری و تلاش برای ثبت خاطراتی میگوید که میتوانند ابعاد کمتر دیدهشدهای از نگاه ایشان به زنان و خانواده را آشکار کنند.

خاطرات زنان؛ راهی برای شناخت وجه انسانی دیدارها
رحیمی درباره ایده اولیه ساخت این مجموعه میگوید: «ریحانه» از این دغدغه شکل گرفت که بخشی از نگاه و اندیشه رهبر شهید درباره زن و خانواده از مسیری متفاوت و کمتر تجربهشده روایت شود. به گفته او، بیانات و سخنرانیهای ایشان منابع مهمی برای شناخت این اندیشهها هستند، اما در کنار آنها، روایت کسانی که این سخنان را در یک دیدار حضوری شنیدهاند، با ایشان گفتوگو کردهاند یا مسئلهای از زندگی خود را مطرح کردهاند نیز ظرفیت ارزشمندی برای شناخت ابعاد این نگاه دارد.
او معتقد است روایت این خاطرات از زبان خود بانوان، به مخاطب امکان میدهد فراتر از شنیدن یک سخنرانی یا مشاهده تصاویر آرشیوی، با فضای انسانی آن دیدارها ارتباط برقرار کند. هرکدام از این بانوان با مسئلهای واقعی به آن دیدار رفتهاند؛ یکی درباره مادری و فرزندآوری صحبت کرده، دیگری دغدغه زنان شاغل را مطرح کرده و فرد دیگری از تجربه خود در عرصه فرهنگ و رسانه گفته است.
کارگردان «ریحانه» تأکید میکند: این روایتها در کنار یکدیگر میتوانند تصویری ملموستر از نگاه رهبر شهید به مسائل زنان و خانواده ارائه دهند. به تعبیر او، هدف سازندگان برنامه بازخوانی یک اندیشه از مسیر زندگی انسانها بوده است؛ اینکه مشخص شود این نگاه چگونه در مواجهه با مسائل واقعی زنان و خانواده بروز پیدا کرده است.
خانهای که خود بخشی از روایت شد
یکی از ویژگیهای «ریحانه»، انتخاب منزل رهبر شهید در مشهد برای تصویربرداری است؛ انتخابی که به گفته رحیمی، صرفاً با ملاحظات زیباییشناختی یا پیدا کردن یک لوکیشن متفاوت انجام نشده، بلکه خود مکان بخشی از روایت برنامه بوده است.
او در توضیح این انتخاب میگوید: وقتی قرار است افرادی درباره تجربه دیدار با یک شخصیت مهم و خاطرات شخصی خود صحبت کنند، حضور در فضایی که با زندگی و خاطره آن شخصیت پیوند دارد، میتواند ارتباط عمیقتری با روایت ایجاد کند.
رحیمی با اشاره به اینکه گروه سازنده به دنبال شکلگیری فضایی صمیمی و دورهمی بوده است، توضیح میدهد: برخلاف یک استودیوی رسمی، خانه فضای صمیمیتری دارد. در طراحی برنامه تلاش کردیم سه بانوی مهمان در یک فضای مشترک کنار هم قرار بگیرند، خاطراتشان را مرور کنند، عکسها و یادگاریهایشان را به یکدیگر نشان دهند و گاهی با دیدن یک تصویر یا شنیدن خاطره دیگری، جزئیاتی را به یاد بیاورند که شاید در یک مصاحبه رسمی به ذهنشان نمیرسید.
به گفته او، حضور در منزل رهبر شهید در مشهد به این فضا معنای دیگری میداد؛ چراکه مهمانان صرفاً در یک محل تصویربرداری حضور نداشتند، بلکه در فضایی بودند که برایشان بار عاطفی و خاطرهانگیز داشت.
کارگردان «ریحانه» معتقد است: همین موضوع کمک کرد گفتوگوها از حالت پرسش و پاسخ رسمی فاصله بگیرد و به روایتی صمیمی و طبیعی نزدیک شود. البته برای گروه تولید مهم بود که این صمیمیت تصنعی نباشد و احساسات، مکثها، خندهها و حتی بغض مهمانان بهصورت طبیعی در جریان گفتوگو شکل بگیرد.

شش ماه پژوهش برای رسیدن به روایتهای کمتر شنیدهشده
پشت تولید یک مجموعه خاطرهمحور، تنها انتخاب مهمان و نشاندن آنها مقابل دوربین نیست. رحیمی میگوید: گروه تولید «ریحانه» حدود شش ماه پیش از آغاز تصویربرداری درگیر پژوهش، سوژهیابی و طراحی محتوایی برنامه بوده است.
او تأکید میکند: از ابتدا برای گروه سازنده مهم بود که «ریحانه» صرفاً مجموعهای از گفتوگوهای خاطرهمحور نباشد؛ چراکه اگر قرار بود چند نفر دور هم بنشینند و خاطراتشان را تعریف کنند، شاید نیازی به چنین دوره طولانی از پیشتولید نبود.
به گفته رحیمی، مسئله اصلی پیدا کردن روایتهایی از میان حجم زیادی از دیدارها، تصاویر، اسناد و خاطرات بود که هم ارزش تاریخی و انسانی داشته باشند و هم بتوانند در کنار یکدیگر خط روایی منسجمی بسازند. برای رسیدن به این هدف، شناسایی مهمانان، تحقیق درباره زندگی و تجربههای آنها، بررسی جزئیات دیدارها و سنجش نسبت هر روایت با موضوع اصلی برنامه، یعنی زن و خانواده، در دستور کار قرار گرفت.
او درباره مرحله بعدی این فرایند توضیح میدهد که پس از پژوهش، سناریوی گفتوگوها طراحی شد؛ نه با هدف نوشتن پاسخ مهمانان از پیش، بلکه برای مشخص شدن مسیر هر قسمت، نقطه آغاز گفتوگو، خاطرات موردنظر، زمان ورود تصاویر آرشیوی و چگونگی تبدیل گفتوگوی سه مهمان به یک تجربه جمعی.
رحیمی معتقد است: در برنامههای مستند و خاطرهمحور، پژوهش صرفاً مقدمه تولید نیست، بلکه بخش مهمی از خود تولید محسوب میشود. به گفته او، اگر سوژه درست انتخاب نشود یا جزئیات یک خاطره بهدرستی شناخته نشود، حتی بهترین اجرا و تصویربرداری هم نمیتواند روایت عمیقی خلق کند.گروه سازنده تلاش کرده است هر قسمت از «ریحانه» با روایتی تازه و محتوایی متفاوت همراه باشد؛ بهگونهای که مخاطب در هر قسمت با نکتهای جدید روبهرو شود، نه تکرار مطالب و تصاویر پیشتر دیدهشده.
از دغدغه زنان شاغل تا مادری و فرزندآوری
رحیمی یکی از نکاتی را که در مرور دیدارهای بانوان با رهبر شهید برای گروه سازنده برجسته شده، توجه به جزئیات زندگی واقعی زنان میداند؛ موضوعی که به اعتقاد او در کنار بیانات کلان و مواضع رسمی، میتواند شناخت ملموستری از نگاه ایشان به مسائل زنان و خانواده ارائه دهد.
او با اشاره به اینکه در بسیاری از روایتهای رسمی، بخشهایی از بیانات و مواضع کلان بیشتر مورد توجه قرار میگیرد، میگوید: در دیدارهای بانوان میتوان نمونههایی از مواجهه نزدیک با مسائل و دغدغههای شخصی زنان را مشاهده کرد.
رحیمی برای توضیح این موضوع به دو روایت اشاره میکند؛ در یکی از دیدارها، بانویی از مشکلات زنان شاغل و مادران فعال در حوزه پزشکی صحبت میکند و مسئله تعادل میان مسئولیت حرفهای و مادری را مطرح میکند. در روایتی دیگر، مادر شهیدی از فرزند نوزادش میگوید و درخواست میکند برای او اذان و اقامه گفته شود.
به باور کارگردان «ریحانه»، این جزئیات اهمیت زیادی دارند؛ چراکه نشان میدهند موضوع زن و خانواده در این نگاه، صرفاً یک بحث نظری یا مجموعهای از توصیههای کلی نیست، بلکه با زندگی روزمره زنان، نگرانیهای مادران، مسئولیتهای خانوادگی و حضور اجتماعی آنها ارتباط دارد.
او میگوید: گروه سازنده تلاش کرده است همین وجوه انسانی و کمتر دیدهشده را از خلال خاطرات و اسناد شخصی مهمانان به تصویر بکشد.
«ریحانه»؛ روایتی از زن در نقشهای مختلف
انتخاب نام «ریحانه» نیز از دیگر موضوعاتی است که رحیمی درباره آن توضیح میدهد. به گفته او، این عنوان صرفاً یک نام زیبا نبوده و در انتخاب آن به معنایی که این واژه در فرهنگ دینی درباره جایگاه و لطافت زن دارد، توجه شده است.
او با بیان اینکه این عنوان با هویت برنامه و تلاش برای روایت ابعاد مختلف زندگی و نقشآفرینی زنان تناسب دارد، تأکید میکند: در «ریحانه» تلاش نشده است زن در یک نقش یا تعریف محدود خلاصه شود.
رحیمی توضیح میدهد: زن در روایتهای «ریحانه» هم مادر است، هم همسر، هم پزشک، ورزشکار، نویسنده، هنرمند یا فعال اجتماعی. تلاش ما این بوده که این ابعاد را در کنار یکدیگر ببینیم و نسبت میان هویت فردی، نقش خانوادگی و مسئولیت اجتماعی زنان را روایت کنیم.
او اضافه میکند : انتخاب این عنوان با توجه به نگاه رهبر شهید به جایگاه زن، اهمیت خانواده و مسئله فرزندآوری نیز برای گروه سازنده معنادار بوده است. به همین دلیل، «ریحانه» هم به فضای عاطفی و انسانی برنامه نزدیک است و هم به محتوای فکری آن اشاره دارد.

خاطرهای از یک دیدار؛ وقتی یک نوزاد در آغوش رهبر شهید قرار گرفت
در میان روایتهایی که مهمانان «ریحانه» از دیدارهای خود مطرح کردهاند، برخی جزئیات برای کارگردان برنامه تأثیرگذاری ویژهای داشته است؛ خاطراتی که شاید در روایتهای عمومی کمتر به آنها پرداخته شده باشد.
رحیمی در این زمینه به روایت محبوبه بلباسی، همسر یکی از شهدای مدافع حرم، اشاره میکند و میگوید: او در دیداری، دختر ششماههاش را همراه داشت و از رهبر شهید درخواست کرد برای نوزاد اذان و اقامه بگویند. ایشان کودک را در آغوش گرفتند و در گوشش اذان و اقامه گفتند.
به گفته رحیمی، در ادامه این دیدار، رهبر شهید با اشاره به وصیتنامه شهید بلباسی، خطاب به همسرش از این جمله یاد میکنند که شهید نوشته بود: «اگر تو نبودی من به این راه نمیرفتم.»
کارگردان «ریحانه» این روایت را فراتر از یک خاطره عاطفی میداند و معتقد است در آن میتوان توجه به یک خانواده داغدیده، کوچکترین عضو آن خانواده و مادری را دید که قرار است مسئولیت تربیت فرزندان را بر عهده بگیرد.
او همچنین به ادامه این خاطره در سالهای بعد اشاره میکند؛ زمانی که آن دختر در آستانه جشن تکلیف خود، نامهای برای رهبر شهید نوشته و پاسخی دریافت کرده است.
رحیمی با تأکید بر اهمیت ثبت چنین جزئیاتی میگوید: گاهی برای شناخت منش یک شخصیت، جزئیات کوچک و انسانی به اندازه سخنان بزرگ و رسمی اهمیت دارند و یکی از کارکردهای «ریحانه» نیز ثبت و بازگویی همین جزئیات است.
تصویری از زن که میان خانواده و اجتماع محدود نمیشود
رحیمی در پایان، درباره تصویری که گروه سازنده میخواهد از طریق «ریحانه» در ذهن مخاطب ماندگار کند، از زن با هویت چندبعدی و نقشآفرین سخن میگوید؛ زنی که در عین حضور مؤثر در عرصههای اجتماعی، علمی، فرهنگی و ورزشی، نسبت خود را با خانواده و نقشهای مهمی مانند مادری و همسری حفظ میکند.
او معتقد است: برای نسل امروز، بهویژه دختران و زنان جوان، اهمیت دارد که بدانند میتوان درباره مسائل زنان، خانواده و فرزندآوری، که یکی از دغدغههای جدی رهبر شهید بوده است، با نگاهی واقعی و بدون تقلیل دادن توانمندیها و ظرفیتهای زنان صحبت کرد.
به گفته او، خانواده نباید به معنای محدود شدن فرصتهای رشد و پیشرفت زنان تلقی شود و از سوی دیگر، پیشرفت اجتماعی نیز نباید به قیمت کمرنگ شدن اهمیت خانواده تمام شود. پیدا کردن این نسبت متعادل، یکی از موضوعات مهمی است که در روایتهای برنامه دنبال میشود.
کارگردان «ریحانه» در نهایت تأکید میکند: اندیشهها و توصیههای مطرحشده در آن دیدارها صرفاً متعلق به گذشته نیستند و همچنان میتوانند با مسائل امروز خانواده ایرانی ارتباط پیدا کنند و برای زندگی فردی و اجتماعی، پرسش و مسیر تازهای ایجاد کنند.
رحیمی با اشاره به تولید ۱۲ قسمت از فصل نخست «ریحانه» میگوید: این مجموعه هر شب ساعت ۱۹ از شبکه نسیم پخش میشود و تلاش ما این بوده است که مخاطب در کنار شنیدن خاطرات کمتر شنیدهشده بانوان، با ابعاد کمتر روایتشدهای از نگاه رهبر شهید به زن و خانواده نیز آشنا شود.
منبع: صبا
1405/08/28