نظام ارزشی قرآن درباره زن چه می‌گوید

به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی، به همت کارگروه معارف قرآن حوزه علمیه ریحانة الرسول سلام الله علیها و مقر دختران انقلاب دارالقرآن الکریم شهر شلمزار، سلسله جلسات مجازی «کوثر نور» با موضوع معارف قرآن و محوریت آیات ناظر به مسائل بانوان هر شب پخش می‌شود. در این جلسات حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی طاهری، عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد و مدرس حوزه علمیه چهارمحال و بختیاری به بیان مباحث معطوف بر مسائل بانوان با استناد به دیدگاه قرآن می‌پردازد. نشست دوم از سلسله جلسات مجازی «کوثر نور» از نظر خوانندگان گرامی می‌گذرد:

دومین جلسه‌ای که در محضر شما هستیم با موضوع ارزش و کرامت زن از نگاه قرآن کریم به گفتگو خواهیم پرداخت. در جلسه‌ اول کوثر نور به این نتیجه رسیدیم که امر خلقت، جنسیتی نیست بلکه یک وحدت گوهر و یک ماهیت واحد انسان وجود دارد که تشخص این انسان در دو قالب یک قالب زن و یک قالب مرد می‌باشد. به لحاظ رتبی بر اساس آنچه که از آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت سلام الله علیهم اجمعین استفاده می‌شود، خلقت حضرت آدم و حضرت حوا به عنوان اولین مخلوقات خداوند متعال هستند. برخی‌ها نگاه استقلالی به زن دارند که نگاه دقیق و صحیح است از جمله علامه طباطبایی در تفسیر شریف المیزان این نگاه را مطرح می‌کند؛ برخی اما نگاه تبعی دارند که عرض کردیم این نوع نگاه، حقیقت قرآنی نبوده و جزو اندیشه‌های وارداتی به فضای تفکر و اندیشه اسلامی به شمار می‌رود.

آیا باید نگاه استقلالی به خلقت زن داشت با نگاه تبعی

در بسیاری از ادیان و نحله‌های فکری، نوع رویکردها در مواجهه با زنان در طول تاریخ بشریت مربوط به همین مسئله است که آیا باید نگاه استقلالی به خلقت زن داشت با نگاه تبعی.

همه بزرگواران مستحضرید که پیغمبر خاتم (ص) یک رسالت جهانی نسبت به همه دنیا و همه انسان‌ها داشتند لذا قاعدتاً نمی‌شد در این رسالت جهانی از نیمی از جمعیت انسانی یعنی زنان صرف‌نظر شود. پرسش اینجاست که آیا در زمان حضرت، شرایط برای مواجهه با بانوان مساعد بود یا خیر؟ به نظر شرایط شرایط مساعدی وجود نداشت که درباره چرایی آن در جلسه‌های آینده بیشتر صحبت خواهم کرد. 

جایگاه ارزش‌شناختی زنان در اندیشه بشری در طول تاریخ قابل رصد و جستجو و قابل تصور است. در نظام ارزش‌شناختی دیدگاه اول که به خلقت زن یک نگاه تبعی دارد، ارزشی برای زن در تعاملات بشری با بانوان قائل نبوده و اساساً نسبت به بانوان در نظام و ساختار و ارتباطات اجتماعی جایگاهی متصور نبودند. از جمله می‌توانیم به اندیشه‌های یونان باستان اشاره کرد که زنان و کودکان و افراد زیر ۲۰ سال را اساساً جز شهروندان جامعه به حساب نمی‌آوردند. در این نگاه، زنان را برای بهره‌کشی استفاده می‌کردند و اساساً استقلالی برای آنها در این تفکر باستانی پیش از اسلام وجود نداشت.

رویکرد و دیدگاه دوم نسبت به زن، با طرح این پرسش است که اساساً آیا زن انسان است یا انسان نیست و بعد از اینکه به این نتیجه رسیدند انسان است اما اگر انسان هم باشد برای بهره‌جویی، کامجویی و در خدمت مردان خلق شده است. این نگاه دوم و نگاه غرب به زن است که در تاریخ حیات بشر می‌توانیم پیگیری کنیم. لذا در نگاه اول و عمدتاً در حوزه تمدن‌های شرقی نگاه خدمت‌محور و در نگاه‌های غربی خاصه با اندیشه‌های مدرن، نگاه جنسیتی است یعنی جنسیت مقدم بر شخصیت زن تلقی می‌شود.

نوع نگاه اندیشه‌های شرقی و غربی به زن

تمامی کسانی که تلاش کردند از دوره غرب مدرن به بعد زن را به صحنه اجتماعی بیاورند با تأسف و سوگمندانه باید گفت که با نگاه دقیقی این کار را انجام ندادند. 

اما نگاه سوم ناظر بر نگاه قرآنی و بر محور معارف قرآن کریم است. مرحوم علامه طباطبایی در کتاب شریف المیزان جلد دوازدهم نکاتی را در این موضوع دارند و می‌فرمایند، اساساً وعده‌ای که خداوند متعال نسبت به مردان و زنان داده یک وعده یکسان و وعده جمیل است. ایشان قائلند بر طبق آموزه‌های آیه ۹۷ سوره مبارکه نحل تفاوتی بین نظام ارزش‌شناختی کمالی برای زن و مرد وجود ندارد. حضرت آیت الله جوادی حفظ الله تعالی نیز در کتاب زن در آیین جمال و جلال می‌فرمایند که چه بسا بهره و زمینه کمالات معنوی در خانم به مدد ویژگی‌هایی که خداوند متعال در وجود این مخلوق به ودیعه نهاده است، از جهاتی بیشتر هم باشد.

بنابراین به لحاظ ارزش شناختی آن چیزی که موجب ارزش این تشخص انسانی می‌شود جنسیت نیست بلکه اعمالی است که زنان و مردان انجام می‌دهند. این عمل می‌تواند زمینه در واقع ارزش بیشتر یا ارزش کمتر نسبت به یک مرد یا زن باشد و تفاوتی از این جهت در نگاه قرآن کریم وجود ندارد. در آیه ۷۱ از سوره مبارکه توبه نیز می‌فرماید بانوان و آقایان مومن رابطه ولایی محبتی و ایمانی با همدیگر دارند و فرقی بین مرد و زن وجود ندار‌د. سپس، رسالت‌هایی را در این آیه برمی‌شمرد که بین زنان و مردان مشترک است از جمله امر به معروف و خوبی‌ها و نهی از منکر و بدی‌ها. 

این نظام ارزشی به ما نشان می‌دهد که تفاوتی از این حیث بین زنان و مردان وجود نداشته و وعده‌های الهی همه مومنین و مومنات را شامل می‌شود.

قرآن تفکیکی بین زن و مرد قائل نشده و ارزش‌ها را برای هر دو سنخ جنسیتی که حقیقت انسانی واحد هستند، یکسان می‌داند. انبیای الهی زمانی که می‌خواستند دعا کنند هم زنان و هم مردان را دعا می‌کردند. مثلاً حضرت نوح در سوره مبارکه نور آیه ۲۸ تفکیکی میان مومنین و مومنات ایجاد نکرده و برای هر دو طلب مغفرت می‌کند. مثال دیگر را از آیه ۷۰ سوره مبارکه اسراء می‌آورم که وقتی در مورد کرامت بنی آدم صحبت می‌کند تفاوتی بین زن و مرد ایجاد نکرده است چرا که در نظام ارزشی قرآن کریم زن و مرد از لحاظ خلقت و نظام ارزشی و کرامت تفاوتی با همدیگر ندارند.