خیابان، به وقت محمد(ص)

به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی، در تصاویر ثبت‌شده پیش از ساعت چهار عصر جمعه، پیاده‌راه فردوسی دیگر شبیه یک روز معمولی نیست. زنان سنندجی در یکی از غرفه‌ها نان محلی و کلانه می‌پزند، کودکان میان غرفه‌های بازی و شهربازی رایگان رفت‌وآمد می‌کنند و صدای دف در مسیری می‌پیچد که میدان آزادی را به میدان انقلاب می‌رساند. قرار بود برنامه ساعت ۱۶ آغاز شود؛ اما گزارش میدانی ایرنا می‌گوید مردم زودتر آمده بودند.

تا شب، سه صحنه هم‌زمان میزبان دف‌نوازان کردستان و عراق، گروه طنز «نوقله کردی»، برنامه‌های کودک، خوانندگان و چهره‌های تلویزیونی بود. در دو سوی مسیر نیز ۱۳۳ غرفه، از پذیرایی و صنایع‌دستی تا بازی، نقاشی و خدمات فرهنگی را برعهده داشتند. مهمانانی از چند استان و کشورهایی چون فلسطین، لبنان، عراق و سوریه حضور داشتند؛ بااین‌حال، چهره اصلی جشن را خانواده‌های سنندجی می‌ساختند. ایسنا از حضور گسترده خانواده‌ها، نمایش‌های خیابانی و گروه‌های دف‌نوازی و مولودی‌خوانی گزارش داده است.
این چهارمین سالی بود که مرکز سنندج برای میلاد پیامبر اکرم(ص) به یک مهمانی شهری تبدیل می‌شد. اهمیت «امت احمد» اما در ابعاد یک شب خلاصه نمی‌شود. این جشن طی چهار سال، از ابتکاری محلی به الگویی ملی رسیده و هم‌زمان، دو مسئله قدیمی را پیش کشیده است: وحدت شیعه و سنی چگونه از پشت تریبون وارد زندگی مردم می‌شود و فرهنگ تا کجا می‌تواند به آرامش و انسجام یک شهر کمک کند؟
 
دو روایت از آغاز یک جشن

نخستین «مهمانی امت احمد» هفتم مهر ۱۴۰۲ برگزار شد؛ حوالی سالگرد مرحوم مهسا امینی. کردستان در شهریور ۱۴۰۲ بار دیگر با فراخوان‌های اعتراضی و نگرانی از بازگشت ناآرامی روبه‌رو بود. در روایت برخی دست‌اندرکاران، احتیاط امنیتی موجب محدودشدن شماری از برنامه‌های معمول شهر شده بود. در چنین فضایی، برگزاری یک جشن خیابانی بزرگ معنایی فراتر از یک مناسبت مذهبی پیدا می‌کرد؛ قرار بود فرهنگ، امنیت را هم تأمین کند.

برومند رازیانی، مدیرکل تبلیغات اسلامی کردستان، درباره منشأ طرح گفته است دغدغه اولیه آن بود که هفته وحدت از قالب برنامه‌های «صرفاً اداری و همایشی» خارج شود و مردم مستقیماً در برگزاری آن نقش داشته باشند. به گفته او، این الگو بر سه اصل استوار شد: تکریم مهمان، پذیرایی و ساختن خاطره‌ای ماندگار. بنابراین «امت احمد» از یک انگیزه فرهنگی آغاز شد، اما قرارگرفتن آن در متن روزهای پرالتهاب ۱۴۰۲، به جشن کارکردی اجتماعی و امنیتی نیز بخشید.

در نخستین دوره، بیش از ۸۰ غرفه، چند اجرای هم‌زمان، برنامه کودک، موسیقی و دف‌نوازی در پیاده‌راه فردوسی برپا شد. منابع محلی از حضور هزاران نفر نوشتند و برگزارکنندگان جمعیت را بیش از ۱۰۰ هزار نفر برآورد کردند؛ اما گزارش کردپرس و تصاویر فرارو بزرگی کم‌سابقه اجتماع را نشان می‌دهند.

آرامش آن روزهای سنندج تبدیل شیرین بود. در فضایی که فراخوان‌ها و انتظار ناآرامی، تصویر بحران را بر شهر غلبه داده بود، خیابان فردوسی با خانواده‌هایی پُر شد که برای میلاد پیامبر جشن گرفته بودند. «امت احمد» نه جای اقدامات انتظامی را گرفت و نه قرار بود چنین کند؛ سهم آن، ساختن اعتماد و خاطره مشترکی بود که با ابزار انتظامی تولید نمی‌شود.
 
وحدت، در تقسیم کار

در «امت احمد»، وحدت نام یکی از سخنرانی‌ها نیست؛ شکل تقسیم کار است. مردم اهل‌سنت سنندج میزبان‌اند، گروه‌ها و موکب‌هایی از شهرهای عمدتاً شیعه‌نشین در پذیرایی و خدمت‌رسانی مشارکت می‌کنند و موسیقی، پوشش و خوراک کُردی به جشن شخصیت می‌دهد. هیچ‌یک از دو طرف برای حضور در این میدان، ناچار نیست هویت خود را کنار بگذارد.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، حدود ۹۰ درصد غرفه‌های جشن با مشارکت مستقیم گروه‌های مردمی اداره شده‌اند. زنان سنندجی کلانه می‌پزند؛ گروه‌هایی از بیجار، قروه و دیگر شهرهای کردستان بخشی از برنامه را برعهده می‌گیرند و موکب‌هایی از شیراز، رباط‌کریم و شهرهای دیگر به آنها می‌پیوندند. وحدت در اینجا یک گزاره انتزاعی نیست؛ در نسبت میان میزبانان و تقسیم مسئولیت‌ها قابل مشاهده است.
 
جای خالی یک جشن ملی برای پیامبر(ص)

مناسبت‌های مربوط به اهل‌بیت(ع) در ایران، صورت‌های عمومی و خیابانی شناخته‌شده‌ای دارند؛ محرم با آیین‌های دیرپا، نیمه‌شعبان با چراغانی شهرها و غدیر – در سال‌های اخیر- با مهمانی‌های چندکیلومتری شناخته می‌شود. در مقابل، با وجود برگزاری مولودی‌ها و جشن‌های محلی فراوان، میلاد پیامبر اکرم(ص) تا سال‌های اخیر فاقد یک الگوی ملی، مستمر و قابل‌شناسایی در فضای عمومی بود.
همین خلأ، این انتقاد را پدید آورده بود که جامعه شیعی ایران در بزرگداشت ائمه(ع) پُرکارتر از تکریم عمومی پیامبر(ص) است. «امت احمد» پاسخی عملی به این انتقاد داد؛ آن‌هم نه از تهران یا شهری عمدتاً شیعه، بلکه از سنندج. خاستگاه جشن به آن امکان داد از ابتدا نه به‌عنوان مناسبتی متعلق به یک مذهب، بلکه به‌عنوان آیینی حول مهم‌ترین شخصیت مشترک مسلمانان شناخته شود.

در سال ۱۴۰۳، برگزارکنندگان جمعیت دومین دوره را بیش از ۱۲۰ هزار نفر اعلام کردند. دوره سوم با بیش از ۱۳۰ غرفه و حضور مهمانانی از ۱۷ استان و هفت کشور برگزار شد. به گفته حاجی‌اسماعیلی، مدیرکل ادیان و مذاهب سازمان تبیلیغات اسلامی خبر داده، این الگو در سال ۱۴۰۴ به ۲۳ استان رسید و امسال برنامه‌ریزی ملی، هر ۳۱ استان را دربر گرفت. جشن سنندج اکنون از سوی مسئولان برگزاری، یکی از بزرگ‌ترین جشن‌های مردمی میلاد پیامبر در ایران توصیف می‌شود. جشنی که اکنون یکی از گسترده‌ترین الگوهای شبکه‌ای بزرگداشت میلاد پیامبر در جهان اسلام است؛ الگویی که به‌جای تمرکز در یک شهر، در نقاط متعدد کشور بازتولید می‌شود.
 
دولت، پشت صحنه؛ مردم، صاحب میدان

گسترش ملی «امت احمد» در کنار فرصت، یک خطر نیز دارد: تبدیل‌شدن تجربه‌ای زنده و برخاسته از فرهنگ کردستان به برنامه‌ای یک‌شکل و بخشنامه‌ای. قدرت الگوی سنندج در فرم آماده آن نیست؛ در نسبتی است که میان هویت بومی، مشارکت مردم و پشتیبانی نهادهای عمومی برقرار کرده است. نسخه این جشن در سیستان‌وبلوچستان، گلستان یا خوزستان باید زبان، محتوا، لحن، موسیقی و صاحبان محلی خودش را پیدا کند و نسبتش را مسائل محتوایی بوم خود تنظیم کند.

تجربه سنندج تقسیم نقش روشنی را پیشنهاد می‌کند: دستگاه‌های عمومی مسیر، مجوز، زیرساخت، نظم عمومی و... را فراهم می‌کنند و سپس میدان را به گروه‌های مردمی می‌سپارند. اگر این نسبت معکوس شود و نهادها بخواهند خودشان میزبان، مجری و روایتگر اصلی باشند، «مهمانی» به یک مراسم اداری دیگر تبدیل خواهد شد؛ همان قالبی که چهار سال پیش برای عبور از آن شکل گرفت.

جمعه‌شب، پس از ساعت‌ها دف‌نوازی، مولودی‌خوانی و پذیرایی، آسمان سنندج نورافشانی شد. آنچه از جشن باقی ماند فقط تصاویر یک اجتماع بزرگ نبود: زنان سنندجی که کلانه می‌پختند، موکب‌هایی از شهرهای دیگر که از مردم پذیرایی می‌کردند و کودکانی که سهمشان از هفته وحدت، بازی و موسیقی بود.

«امت احمد» حالا شده نمادی برای اثبات این گزاره: امنیتی که مردم در ساختن آن سهم نداشته باشند، در بهترین حالت نظم است. آرامش پایدار از جایی آغاز می‌شود که مردم، خود را نه تماشاگر شهر، بلکه صاحب میدان بدانند.