روایت هیات‌هایی که قرن‌هاست به عشق حسین(ع) زنده‌اند

به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی، در روزگاری که بسیاری از سنت‌ها زیر فشار تغییرات اجتماعی و سبک زندگی رنگ می‌بازند، برخی هیات‌های عزاداری در شهرهای مختلف ایران همچنان با همان آیین‌ها، نشانه‌ها و رسم‌های چندصدساله به حیات خود ادامه می‌دهند؛ هیات‌هایی که تنها محل برگزاری مراسم مذهبی نیستند، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی شهرهای ایران به شمار می‌روند.

هنوز هم با آغاز محرم، در کوچه‌های قدیمی شهرهای ایران می‌توان ردپای قرن‌ها دلدادگی را دید. در بازار زنجان، در گذرهای تاریخی قم، زیر خیمه‌های کهن اصفهان، در تکیه‌های قدیمی تهران و در خانه‌های تاریخی یزد، محرم فقط یک مناسبت مذهبی نیست؛ روایتی است که نسل به نسل منتقل شده و هر سال دوباره جان می‌گیرد.

بسیاری از هیئت‌های مذهبی ایران، عمری فراتر از عمر بسیاری از نهادها و بناهای شهری دارند. برخی از آنها از عصر صفویه به یادگار مانده‌اند، برخی در دوره قاجار شکل گرفته‌اند و برخی دیگر در سال‌های دشوار محدودیت‌های مذهبی، پرچم عزای حسین(ع) را برافراشته نگه داشته‌اند. امروز این هیئت‌ها نه تنها کانون عزاداری، بلکه میراثی زنده از فرهنگ عاشورایی ایران هستند.

چهل‌اختران؛ چهار قرن عزاداری در قلب قم
در میان هیئت‌های تاریخی ایران، نام چهل‌اختران قم جایگاهی ویژه دارد. هیاتی با قدمتی حدود ۴۰۰ سال که حیات آن با محله تاریخی چهل‌اختران و آستان امامزاده موسی مبرقع(ع) گره خورده است.
آیین‌های این هیات از روزهای پیش از محرم آغاز می‌شود؛ زمانی که سنت دیرینه چاوشی‌خوانی، فرارسیدن ماه عزای سیدالشهدا(ع) را به مردم اعلام می‌کند. اوج مراسم اما در روز عاشورا رقم می‌خورد؛ هنگامی که دسته‌های عزاداری از جوار امامزاده موسی مبرقع(ع) به سمت حرم مطهر حضرت معصومه(س) حرکت می‌کنند.
حضور طبل‌زنان، سینه‌زنان، زنجیرزنان، حاملان علم و طوق و همچنین حضور همزمان چند نسل از عزاداران، چهل‌اختران را به یکی از شاخص‌ترین میراث‌های زنده عاشورایی کشور تبدیل کرده است؛ میراثی که آیین عاشورایی آن نیز در فهرست میراث ناملموس ایران به ثبت رسیده است.

 زنجان؛ دسته‌ای که در روزگار ممنوعیت متولد شد
در زنجان، شهری که به پایتخت شور و شعور حسینی شهرت دارد، یکی از ماندگارترین دسته‌های عزاداری کشور بیش از ۸۵ سال است که در نخستین روز محرم به حرکت درمی‌آید.
دسته تاریخی عزاداران حسینی زنجان که از سال ۱۳۲۰ شکل گرفته، در شرایطی پا به عرصه گذاشت که محدودیت‌های گسترده‌ای برای برگزاری مراسم مذهبی وجود داشت. اما این حرکت نه تنها متوقف نشد، بلکه به تدریج به یکی از مهم‌ترین نمادهای هویت مذهبی شهر تبدیل شد.
امروز نیز این دسته از بازار تاریخی زنجان تا امامزاده سید ابراهیم(ع) مسیر عزاداری خود را طی می‌کند و هر ساله هزاران نفر را در یکی از قدیمی‌ترین آیین‌های محرم استان گرد هم می‌آورد.

 اصفهان؛ جایی که خیمه‌های کهن هنوز برپا می‌شوند
در میان هیات‌های قدیمی اصفهان، حسینیه امامزاده هارونیه جایگاهی منحصربه‌فرد دارد. بیش از سه قرن است که خیمه حسینی این مجموعه با شیوه‌ای سنتی و کم‌نظیر برپا می‌شود.
برخلاف بسیاری از تکایا که امروزه از سازه‌های مدرن استفاده می‌کنند، در هارونیه همچنان سنت خیمه تیرکی یا «دیلک» حفظ شده است. خیمه‌ای بزرگ که با مشارکت مردم و بر اساس شیوه‌های قدیمی برپا می‌شود و کتیبه‌ها و پارچه‌های تاریخی آن، بخشی از هویت عزاداری این حسینیه را شکل می‌دهد.
اما هارونیه تنها روایت اصفهان نیست. هیات تاریخی «تلواژگان» نیز با حدود ۳۰۰ سال سابقه، یکی دیگر از نمادهای عزاداری سنتی این شهر است. روشن کردن شمع‌های حسینی و برپایی مجالس روضه در فضای محله، از ویژگی‌هایی است که این هیئت را از بسیاری از هیئت‌های دیگر متمایز کرده و پیوند آن را با سنت‌های چندصدساله حفظ کرده است.

 تهران؛ تکیه‌هایی که تاریخ را روایت می‌کنند
در قلب تهران قدیم، هنوز هم تکیه‌هایی وجود دارند که محرم را با حال و هوای دوران قاجار زنده نگه داشته‌اند.
حسینیه سادات اخوی در محله عودلاجان یکی از این نمونه‌هاست. حسینیه‌ای با بیش از ۲۰۰ سال قدمت که همچنان سبک روضه‌خوانی، پذیرایی و برگزاری مراسم در آن یادآور آیین‌های تهران قدیم است. منبرهای چوبی، کتاب‌های چاپ سنگی و فضای سنتی آن، این حسینیه را به موزه‌ای زنده از فرهنگ عاشورایی تبدیل کرده است.
در سوی دیگر، تکیه درخونگاه قرار دارد؛ یکی از قدیمی‌ترین مراکز عزاداری پایتخت که با آیین‌های نخل‌گردانی و سنت‌های مردمی محرم شناخته می‌شود. تکیه رضاقلی‌خان نیز که ریشه در دوران ناصرالدین شاه قاجار دارد، از دیگر یادگارهای تاریخی تهران است که با وجود دگرگونی‌های گسترده شهری همچنان پابرجا مانده است.

 ساوه؛ سه قرن میزبانی عزاداران
در شهرستان ساوه، تکیه تاریخی خلیل‌جهان‌بیک بیش از ۳۰۰ سال است که میزبان عزاداران حسینی است. این بنای ثبت ملی‌شده، یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی منطقه به شمار می‌رود.
در کنار این تکیه، آیین کهن «علامت‌بری» یا «طوق‌گردانی» نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. آیینی که در آن هیات‌ها با حرکت به سمت محل نگهداری علامت‌های نذری، آنها را به مرکز هیات منتقل می‌کنند؛ سنتی که همچنان با مشارکت گسترده مردم و اقوام مختلف منطقه برگزار می‌شود.

 یزد؛ روضه‌ای که یک قرن و نیم ادامه دارد
یزد را بیشتر با حسینیه‌ها و آیین‌های گسترده محرم می‌شناسند، اما در دل این شهر، مجلسی وجود دارد که بیش از ۱۵۰ سال است بی‌وقفه برپا می‌شود.
خانه تاریخی مرحوم میرزا جواد پاسدار، از بناهای ارزشمند دوره قاجار، هر سال از نخستین روز محرم تا دهم این ماه میزبان روضه‌خوانی صبحگاهی است. مجلسی که در طول بیش از یک قرن و نیم، نسل‌های مختلف مردم یزد را گرد هم آورده و به یکی از ماندگارترین سنت‌های مذهبی این شهر تبدیل شده است.

روضه ۲۰۰ ساله ابوزیدآباد کاشان؛ مجلسی که هیچ‌گاه خاموش نشد
در شهر ابوزیدآباد کاشان، یکی از ماندگارترین مجالس عزاداری کشور بیش از دو قرن است که بی‌وقفه ادامه دارد. این مجلس در خانه‌ای تاریخی با قدمتی حدود ۲۰۰ سال برگزار می‌شود و نسل به نسل حفظ شده است. ریشه شکل‌گیری آن به وقف و نذر خانوادگی در اوایل دوره قاجار بازمی‌گردد و از آن زمان تاکنون چراغ روضه امام حسین(ع) در این خانه خاموش نشده است.
ویژگی شاخص این مجلس، تداوم کم‌نظیر آن در طول حدود ۲۰۰ سال و حفظ سادگی و مردمی بودن مراسم است. روضه‌خوانی در این خانه ابتدا به صورت هفتگی برگزار می‌شد و در دهه‌های اخیر به مجلسی دائمی و روزانه تبدیل شده است. این خانه تاریخی امروز به یکی از نمادهای فرهنگ عاشورایی منطقه کاشان تبدیل شده؛ جایی که معماری سنتی، نذورات مردمی و آیین روضه‌خوانی در کنار هم، بخشی از حافظه مذهبی و اجتماعی مردم منطقه را شکل داده‌اند.

تکیه شوفرها
تکیه شوفرها در سال ۱۳۲۴ در گاراژهای مسافربری میدان قزوین تهران که مسافربری می‌کردند، زمانی در یک کوچه نه‌چندان پر رفت و آمد به راه افتاد، اما کمی بعد نسل سوم شوفرها را هم پای منبر آورد و داخل یک گاراژ بالا رفت. در این تکیه ۱۰ شب تعزیه برگزار می‌شود.

سبک تکیه شوفرها، آئین سنتی ایرانی تعزیه‌خوانی است که بیشترین پیام را به صورت سینه سینه و شفاهی منتقل می‌کند. مبدأ و بنیانگذار این تکیه با ذهنی خلاق در آن سال‌ها که شاید به تعزیه به عنوان یک هنر چنین توجهی نمی‌شد، اقدام به راه‌اندازی مراسمی با این محوریت کرد.

شخصیت‌های تعزیه‌خوان‌ها به نسبت صدا، نوع خواندن و … انتخاب شده و تمرین می‌کنند. نسخ نیز از قدیم و دست به دست می‌گردد و پاکنویس شده و نهایتاً اجرا می‌شود. چند نفر هستند که نسخه‌ها را از حفظ شده‌اند. در رابطه با نحوه انتخاب تعزیه‌ها برای شب‌های مختلف نیز باید گفت، نحوه انتخاب تعزیه‌ها در شب‌های مختلف بر اساس آنچه مرسوم بوده انتخاب می‌شود.

هر راننده‌ای که گذرش به این سمت‌ها می‌افتد، اجازه نمی‌دهد نام تکیه شوفرها به این راحتی‌ها از تاریخچه تکیه‌های پایتخت، حذف شود. نقاشی‌های قهوه خانه‌ای با ارزشی که بعد از هفتادسال بر دیوارهای تکیه شوفرها باقی‌مانده، این تکیه را تبدیل به موزه آئینی مذهبی کرده است. تعمیرگاه‌های گاراژ اسلامی که محل برپایی تکیه شوفرهاست در دهه اول محرم به مدت ۱۳ شب تعطیل می‌شوند.

آنچه هیات‌های کهن ایران را متمایز می‌کند، تنها قدمت چندصدساله آنها نیست؛ بلکه توانایی‌شان در حفظ هویت و تداوم سنت‌ها در میان تحولات اجتماعی و تاریخی است.
از چاوشی‌خوانی‌های قم تا خیمه‌های اصفهان، از دسته‌های تاریخی زنجان تا تکیه‌های تهران و مجالس دیرپای یزد، همه یک پیام مشترک دارند؛ اینکه فرهنگ عاشورا در ایران تنها در کتاب‌های تاریخ باقی نمانده، بلکه همچنان در کوچه‌ها، حسینیه‌ها، تکیه‌ها و دل مردم جریان دارد.


منبع: آنا